Baðstofan frá Arnarhvoli í Landeyjum

Vorið 1947 ferðaðist ég í fyrsta skipti um Landeyjar í Rangárþingi á vegum byggðasafnsins í Skógum og hlaut hvarvetna góðar móttökur hjá sönnu sveitafólki. Þá heimsótti ég frænda minn, Þorgeir Tómasson á Arnarhóli og konu hans, Þóru Þorsteinsdóttur.

Til þeirra átti ég síðar margar ferðir og safnið í Skógum varð góðu bættari eftir hvern samfund. Þá var enn búið í torfbæ á Arnarhóli. Tveimur árum seinna var hann yfirgefinn og flutt í nýtt steinhús. Gamli bærinn stóð enn um sinn óáreittur. Baðstofan líkt og bauð sig fram til þess að verða hluti af safnheild í Skógum. Sumarið 1954 fór ég ásamt Magnúsi Gíslasyni skólastjóra í Skógum í söfnunarferð um Landeyjar. Við komum þá að Arnarhóli og það réðist þá svo að Þorgeir og Þóra gáfu Skógasafni baðstofuna. Sama ár reif ég hana með góðra manna hjálp og flutti viðina að Skógum. Mér er það minnistætt að um álnarþykk (um 62 cm) torfþekja var utan yfir baðstofusúð, járn undir henni á austurhlið. Á vesturhlið var torfið þurrt inn við súðina og enginn fúi í viðum.

Baðstofan var byggð árið 1895, að nokkru úr viðum eldri baðstofu. Innstafir milli rúma sem mynda stafgólf eru t.d. úr sperrukjálkum hennar. Baðstofusmiðurinn var Vigfús Jónsson trésmiður frá Fíflholts-Suðurhjáleigu í Landeyjum (1864-1940), maður sem kom að ýmissi annarri smíði varðveittri í Skógasafni. Baðstofuviðum var fyrst komið fyrir í fjárhúshlöðu suðvestan við safnhúsið sem reist var í Skógum 1954.

Ári síðar var þeim hlaðið upp í safnhúsinu. Litu sumir hornauga til þeirra og töldu að nær væri að efna til baðstofu af nýjum viðum fremur en geyma þessar fúafjalir. Árið 1970 var ráðist í endurbyggingu baðstofunnar og henni valinn staður við vesturhlið Varmarhlíðarskemmu. Vit var haft með í ráðum. Innveggir hússins voru steyptir og veggir hlaðnir þar utan um að gömlum og góðum hætti.

Landeyingar höfðu aðeins torf til hleðslu en hér var hlaðið að hætti Eyfellinga úr góðu mógrjóti. Innra byrði hússins er gamla baðstofan, þiljuð í hólf og gólf, undir skarsúð, þrjú og hálft stafgólf á lengd. Endurnýja þurfti þrjá sperrukjálka og efstu borð í súð. Sperrurnar eru kálfasperrur sem dregur nokkuð úr topphæð hússins. Sexrúðugluggi er á framstafni og nær niður að gluggadekki.

Fjögur fastarúm eru í baðstofunni, um 160 cm á lengd. Hér var því ekki hægt að teygja úr sér heldur setið upp við dogg er sofið var. Eitt þverrúm er fyrir gafli. Rokkaslá er eftst á gafli að norðan. Þar voru spunarokkar geymdir utan tóvinnutíma. Undir baðstofuglugga er gamalt baðstofuborð frá Hallgeirsey, borðplatan úr mahogný úr búi Jóns Þorsteinssonar bónda á Önundarstöðum. Skenkiborð er undir súðarglugga norðan inngöngudyra.

Þar skenkti húsfreyja kaffi. Borðið er frá Gerðum í Landeyjum. Barnsvagga frá Húsum í Holtum er hér við gafl. Kommóða fyrir miðjum gafli er frá Árbæjarhelli í Holtum, smíðuð af baðstofusmiðnum, Vigfúsi Jónssyni. Kista við austurvegg smíðuð af Guðmundi Jónssyni bónda í Drangshlíðardal undir Eyjafjöllum um 1850. Hann smíðaði einnig skrá og lykil. Þetta er hvort heldur vill fatakista eða búrkista.

Salúnsofin teppi og brekán eru yfir rúmum og rúmfjöl fylgir hverju rúmi. Varast skyldi að setja rúmfjöl fram við stokk að degi. Þá var maðurinn sem í því svaf feigur. Skápur á norðurgafli er frá Arnarhóli, einnig rauðmálaður kistill á kommóðu.

Innanmál baðstofu er 5,86 x 3,50 m. Breidd milli rúma er 1,63 m. Baðstofan er með tveimur hurðum, innri og ytri. Innri hurð er lokað með snerli. Ytri hurð var áður fyrir kirkju í Stóra Dal og á hana er festur hurðahringur úr járni frá bæjardyrahurð á Arnarhóli. Hurðarskrá og lykill er smíði Helga Bjarnasonar bónda á Núpum í Fljótshverfi. Húsið er góður fulltrúi fyrir baðstofur undir lok 19. aldar hjá bærilega efnuðu fólki. Merk menning dafnaði í baðstofum landsins á liðnum öldum, baðstofan á Arnarhóli var þar ekki undanskilin.

til baka