Eldsmiðja frá Skógum undir Eyjafjöllum

Smiðja föður míns heima í Vallnatúni er hugstæð í minningum. Hún varmikið vinnuhús. Löngum stundum sat faðir minn þar við afl og steðja, glóandi járn var tekið úr glóð og neistarflugu í allar áttir við átök sleggju eða hamars. Smiðja hans var fótstigin og belgurinn var verk hans, fyrst búinn skinnum, síðar slöngugúmmíi. Margt af áhöldum smiðjunnar var heimagert, svo var til dæmis um skeifnastöppur, saumhögg og smiðjutangir. Ein þeirra, boltatöng, var með gripi fyrir sívala bolta.

Aflinn var hlaðinn úr grjóti og ofan á honum mikil bláhella með gati sem aflhólkur og blístra komu upp um. Út við vegg var stórt skrúfstykki komið frá togarastrandi á Steinafjöru árið 1920. Faðir minn hafði alist upp við mikla járnsmíði í Varmahlíð hjá fóstra sínum og frænda, Sigurði Tómassyni.

Smiðju hans, norðan við hlaðið og rétt við bæjarlækinn, man ég vel. Utan við hana var rekstrarsteinn með sléttum fleti að ofan. Á honum var margsinnis lúð glóandi járn í stórsmíði. Frænka mín, Anna frá Moldnúpi, gat smiðjuverkanna í Varmahlíð í minningargrein. „Þó er mér smiðjan á hlaðinu allra hugstæðust, þar sem frændur mínir, Sigurður eða Tómas sátu og hömruðu skeifurnar eða annað því líkt. Það var mér mikið undrunarefni að sjá gallhart stálið lúta að vilja þess sem á hamrinum hélt, þegar það korn rauðglóandi út úr kolaglóðinni.“

Margháttuð smíði varð til á steðja föður míns og öll með því handbragði sem ekki varð að fundið. Fjölda af ljábökkum smíðaði hann sér og nágrönnum sínum. Að smíða undir hest lét honum allra manna best og varðveittir smíðagripir sanna orð mín. Sérstæður var sá háttur hans að smíða skeifuganginn að hluta til tvískiptan, hvorn fyrir sig S-laga. Hvor skeifuhelmingur var þá hálfsmíðaður áður en meitlað var í tvennt. Smiðjutangir þurfti ekki við í þeim handtökum.

Skaflaskeifur voru oft með innanfótarsköflum, stundum með tástöflum. Pottað var á hæla og tær með brotum úr aflögðum hlóðapottum. Mörg járnístöð smíðaði faðir minn á efri árum, öll opin og fangamark eiganda soðið í ístig, skó öðru nafni. Vönduð járnreisla heimilis var verk föður míns. Sama máli gengdi um torfljáinn. Einn slíkan smíðaði faðir minn úr bílfjöður. Stungupála smíðaði faðir minn marga, einn sá síðasti sem vann það verk. Þeir voru jöfnum höndum notaðir við að stinga út fjárhús og stinga kekki til húsagerðar. Stungupáll heimilisins var í notkun til loka búskapar 1959.

Fyrstu klyfberar á búi foreldra minna voru með tréklökkum og því ærið erfiði að taka ofan við hlöðu eða í heygarði. Faðir minn veitti klyfberum þá umbót að smíða á þá hleypiklakka og þá gat hvert barnið tekið ofan. Marga klyfbera smíðaði hann alveg að stofni og ýmsir nágrannar sóttu hleypiklakka sína í smiðjuna heima.

Vandaðir mannbroddar komu margir úr sömu smiðju. Hnífsmíði fór þar fram. Allir skurðarhnífar og gæruhnífar voru heimasmíðaðir. Ekki lét faðir minn sig muna um það að smíða börnum sínum góða skauta. Á þeim átti ég margar ánægjustundir á skyggðum ísum Holtssóss. Raunar voru fyrstu skautar mínir leggjaskautar, ísaleggir öðru nafni, tilhöggnir og boraðir fyrir festingar.

Í margri smíði fór saman trésmíði og járnsmíði. Svo var um hestvagna heimilisins. Grind og vagnkassi voru heimasmíði og vagnhjól voru endurbætt eftir þörfum.. Öllu var haldið vel í horfinu. Allt hey var borið í hús í heimagerðum hripum (meisum). Það stærsta var sex kúa hrip og ærinn burður fyrir ungar herðar ða bera það ítroðið milli húsa.

Smiðjan í Vallnatúni varð mörgum að mikilsverðum notum í þeirri smíði sem til hennar var sótt og ósjaldan komu nágrannar með kindahausa og lappir til sviðningar. Þarna var vettvangur góðra samskipta nágranna og góðvina.

Faðir minn átti margar ánægjustundir í smiðju sinni. Hún var eitt af því sem hann saknaði þegar hann flutti að Skógum síðla árs 1959, þá raunar 73 ára en með gott starfsþrek. Úr rættist á þann veg að tveir góðvinir hans, þeir bræður Tómas Magnússon í Skarðshlíð og Bárður Magnússon í Steinum reistu honum góða grjóthlaðna smiðju. Albúin var hún engu síðri en gamla smiðjan heima og brátt tóku hamarshögg á steðja að hljóma að nýju og nytjahlutir að verða til.

Yndi iðjumanns tók þar heima. Lítið smíðahús varð til við hlið smiðjunnar. Þar var að nýju tekið til við smíði á stafílátum sem löngu áður hafði verið iðkuð heima. Í byrjun búskapar hafði faðir minn smíðað að heimilinu vatnsskjólur og mjaltaskjólur. Nú sóttust menn eftir slíkum gripum sem stofuprýði.

Áður en byrjað var að grafa fyrir húsi Samgönguminjasafns í Skógum var smiðjan tekin niður og endurbyggð þar sem hún stendur nú við hliðina á Húsafjósinu og varð þar með hluti af torfbænum. Utan við smiðjudyr er smiðjusteinn frá Norðurhjáleigu í Álfaveri og ber þess merki að oft lúðu smiðir á honum járn. Endurbyggingu smiðju komu til vegar Viðar Bjarnason bóndi á Ásólfsskála og Kolbeinn Gissurarson bóndi í Selkoti.

til baka