Hlóðaeldhús frá Kvoslæk í Fljótshlíð

Ég kom að Kvoslæk í Fljótshlíð árið 1970, til Guðmundar Vigfússonar bónda þar og móður hans, Ástríðar Andrésdóttur. Þar var þá lítið hlóðaeldhús eitt eftir skilið er gamall torfbær var lagður að velli árið 1934.

Mér fannst eldhúsiðmarkvert og ég hafði orð á því við Ástríði húsfreyju að byggðasafninu í Skógum myndi góður fengur að því að fá það til endurbyggingar. Mér eru minnistæð orð Ástríðar þá: „Þig myndi ekki langa til að byggja upp eldhúsið mitt ef þú vissir hve erfitt var að vinna í því.“ Þetta gat ég vel skilið. Ástríður sagði að eldhúsið hefði verið kafkrókur, sumir kölluðu slík eldhús kafsæl. Oft mun henni hafa súrnað þar í augum eins og Skarphéðni í Njálsbrennu. Ári síðar tók ég eldhúsið ofan og næsta ár var það endurbyggt sem hluti af torfbæ byggðasafnsins.

Eldhúsið er sérstætt, reyndar einstætt í sinni röð og það minnsta sem varðveitt er frá gömlum tíma, aðeins 8 m2. Það var áður nokkru stærra, en taðstál var að mestu tekið aftan af því við endurbyggingu laust eftir aldamótin 1900.

Formi þess var ekki að öðru breytt og telja má það frá því um 1870. Það stóð upp og fram, aftur af bæjardyrum á Kvoslæk og hefur nú sömu stöðu í safninu. Húsið er 4 x 162 að innanmáli en austur úr því, 1 m suður frá gafli, er útbygging fyrir hlóðir, sem að sunnlenskum hætti eru háar (65 cm) og með öskustó undir eldstæði. Þessi útbygging er 1,30 x 1,30 m að stærð.

Hlóðasteinar eru á þrjá vegu við hlóðavik.Veggir eldhússins eru hlaðnir úr þunnum blágrýtissteinum með torfstreng á milli laga. Hæð þeirra er 1,65 m. Sérstæð er hleðsla á gafli útbyggingar. Þar eru hleðslulög úr litlum hellum, nálega klípum sem kölluð voru, hallandi ýmist til vinstri eða hægri eins og í norðlenskri klömbruhleðslu. Þetta nefndist smáhellulag í Rangárvallasýslu. Húsið er gert upp með móleðrum (sillum), bitum og er undir grjóthellu og torfi. Strompur er frá hlóðaeldhúsi á Núpakoti undir Eyjafjöllum. Hann var settur á húsið með útfalli sjávar eins og vera ber.

Annað veifið hefur hann skartað með rangskjóli til að greiða kafi (reyk) útgöngu. Eldhúsinu fylgdi öskutrog og nokkuð af sauðarleggjum og sauðarkjálkum sem skotið var á milli sauðarfalla er þau héngu uppi í eldhúsrót til reykingar. Í eldhúsgólfi, frá dyrum inn að öskustó, var byggður undirblástur, lagður hellum. Þetta er loftrás til að glæða hlóðaeld. Hún skyldi alltaf gerð með aðfalli sjávar.

til baka