Timburhúsið frá Holti á Síðu

Holt á Síðu er landnámsjörð, stórbýli um allar aldir en má þó munasinn fífil fegri. Skaftáreldahraun 1783 rann yfir láglendi jarðarinnar og eyddi byggð. Bærinn var síðan reistur hátt í hlíð, sunnan undir Holtsborg. Árni Gíslason sýslumaður bjó á Kirkjubæjarklaustri árin 1858-1880 og færði fram stórbú. Hann keypti þá brátt Holt og átti þar útibú um mörg ár. Um eitt skeið mun hann hafa átt stærst fjárbú á Íslandi.

Árið 1878 réðist Árni í það að reisa timburhús í Holti, hið fyrsta í Vestur-Skaftafellssýslu. Ekki er vitað um smiðinn en allir viðir hafa verið fengnir af Kirkju- og Brúarfjöru og Holtsfjöru niðri í Meðallandi. Húsið var reist á kjallara, hlöðnum úr mógrjóti. Hleðslumaður var Bjarni Runólfsson bóndi í Hólmi í Landbroti (d. 1880). Ekki er nú gjörla vitað hvernig herbergjaskipan var háttað á aðalhæð hússins í byrjun. Á lofti var skarðsúðarbaðstofa. Sagnir herma að súð hafi verið varin hellu og torfi og gegnir nokkurri furðu miðað við framhlið á timburhúsi en grjótveggir voru hlaðnir að húsinu á þrjá vegu. Ekki er vitað hvort kvistur var framan á þaki í fyrstu smíði.

Þak virðist hafa enst illa því eftir plankaveturinn mikla 1893, sem svo var nefndur af geysimiklum reka í Vestur- Skaftafellssýslu, var lögð ný skarsúð á Holtshús úr breiðum plankaflettingum sem húsið býr að til þessa dags. Þetta hefur sennilega gerst árið 1894. Um líkt leyti hefur líklega verið sett bárujárnsþak á allt húsið. Jón Einarsson bóndi í Hemru í Skaftártungu hafði litlu áður flutt þakjárn í klyfjaflutningi alla leið utan að Eyrarbakka en nú var komin verslun í Vík í Mýrdal. Árni sýslumaður settist ekki að í nýja húsinu í Holti. Hann flutti til Krýsuvíkur árið 1880 og er af talsverð saga. Holt seldi hann Runólfi Jónssyni frá Búlandi sem hóf þar búskap 1879. Jarðarverðið reiddi hann af höndum suður til Krýsuvíkur, reið þangað ásamt konu sinni. Runólfur og kona hans, Sigurlaug Vigfúsdóttir, bjuggu sæmdarbúi í Holti til 1910. Björn sonur þeirra hóf búskap í Holti með konu sinni Marínu Þórarinsdóttur og héldu öllu í góðu horfi um hálfrar aldar skeið. Þeir feðgar, Runólfur og Björn, voru lengi hreppstjórar í Kleifahreppi og í öllu atkvæðamenn. Það er fyrst með Birni Runólfssyni sem allt verður glöggt um sögu Holtshúss og til er af því góð ljósmynd.

Margvíslegar breytingar voru gerðar á Holtshúsi þau rúm 100 ár sem það stóð í Holti og ekki auðið nú að gera grein fyrir þeim öllum. Magnús Ólafsson ljósmyndari tók mjög merka mynd af Holti árið 1913 og var hún síðar gefin út á póstkorti í lit. Húsið heldur enn á þessum tíma hleðslum á þrjá vegu og er járnklætt á þaki og framhlið. „Bíslag“, sem svo var kallað sumstaðar, er til skjóls framan við útidyr og með dyr móti vestri. Fjórir sexrúðugluggar eru vestan við útidyr. Austan við útidyr eru tveir sexrúðugluggar og einn minni næst bílslagi. Sexrúðugluggi er á kvisti yfir bíslagi. Um herbergjaskipan á neðri hæð verður nú ekki fullyrt. Stofa var í vesturenda. Borðstofa hefur sennilega verið í austurenda og stigi í norðausturhorni upp á loft. Útieldhús er við norðvesturhorn íbúðarhússins með rangskjóli á strompi. Annað eldhús mun hafa verið inn úr norðausturhorni í nánd við loftstigann.

Nálægt 1930 gerir Björn Runólfsson meiri háttar breytingar á íbúðarhúsinu. Hann færir þá útidyr vestur í austasta gluggastæðið þar og gerir gang inn um þvert hús. Vesturstofan minnkar og fær panelklæðningu í stað heimaunninna þilja. Austan við gang kemur lítil borðstofa og austast lítið eldhús. Stigi er færður og gengur inn í norðausturhorn borðstofu. Jafnframt þessu eru hlaðnir veggir teknir niður og skúrbyggingar reistar á þrjár hliðar, stærst í vesturenda og þar er innréttað gott, panelklætt herbergi. Mikill fúi var genginn í viði á suðurhlið hússins er þessar breytingar voru gerðar á því. Björn smíðaði nýja glugga í húsið og nú með þeirri breytingu að efstu rúður verða tvískiptar. Þetta breytir mjög stíl hússins og gefur því fegurri svip. Baðstofuloft er þrískipt þegar hér er komið sögu. Hjónaherbergi er vestast og tvö lítil herbergi austan þess. Hér er alls níu rúmstæði og rými fyrir stóra fjölskyldu ef allt er vel nýtt. Um 1950 er öll skarsúðin klædd innan með trétexi og það málað ásamt sperrum.

Siggeir Björnsson bóndi í Holti og kona hans, Margrét Jónsdóttir, reistu nýtt íbúðarhús þar árið 1962. Áfram var búið í gamla húsinu, fyrst Ólafur Nikulásson og Sigurlaug Björnsdóttir frá Holti til 1967. Rafn Valgarðsson og Halldóra Árnadóttir bjuggu í gamla húsinu árin 1967-1976 og að þeim brottfluttum horfði eyðingin við því. Mál réðust á þann veg að Siggeir í Holti og aðrir eigendur létu safninu í Skógum húsið í té til niðurrifs og flutnings. Hér var um hreina björgunaraðgerð að ræða því öll suðurhlið hússins var þá gjörsamlega fúin.

Ég hófst handa við að rífa húsið þann 25. apríl 1979 og naut síðar við það aðstoðar góðra manna og mikillar fyrirgreiðslu frá Siggeiri og Margréti í Holti. Verkið hófst á því að rífa niður allt trétex á hæð og lofti og merkja síðan alla viði til flutnings. Aðeins frumhúsið flutti ég að Skógum, ekki viðbyggingar frá því um 1930. Allt þakjárn var einskis nýtt og nokkuð af fjalviði í austurstofu og eldhúsi hafði verið tekið brottu er trétex var sett upp. Verkið var ekki vandalaust og framar öllu óþrifalegt er kom inn að skarsúð á þaki. Þar var þykkt lag af grámosa úr Skaftáreldahrauni til einangrunar og hafði tekið í sig moldryk af heiðum.

Ári síðar hófst endurbygging hússins í Skógum. Ég valdi því stað í hlíðarfæti. Fyrri staða hússins í hlíðinni undir Holtsborg krafðist þess.

Verkið hófst með nútímalegum hætti. Grafið var fyrir kjallara og kjallaraveggir steyptir og við það miðað að síðar yrði hægt að hlaða innan á þá mósteinsveggi. Aðalveggir hússins voru og steyptir á þrjá vegu og síðar hlaðnir utan á þá steinveggir. Þetta var gert til þess að forðast síðari rakaskemmdir á viðum og auðvelda viðhald langt inn til komandi tíða. Nærri lá að steypubíll kæmist ekki að steypumótum en allt vannst þó vel.

Gólfbitar voru að mestu fengnir úr gömlu íbúðarhúsi og gömlum útihúsum í Ytri-Skógum. Annað viðarsafn byggðasafnsins bjargaði áframhaldi byggingar. Í vetrarbyrjun 1978 var ofan tekin Kálfholtskirkja í Holtum, byggð 1879. Byggðasafnið keypti allar innþiljur kirkjunnar sem nothæfar voru, hluta af ytri klæðningu, kirkjubekki, gólfborð og fleira. Nú var gengið í þetta safn. Gólfborð í stofu fengust úr kirkjubrakinu, nokkuð af þiljum í gang og austurstofu og öll ytri klæðning á framhlið. Panelborð úr vesturstofu voru lögð til hliðar og stofan nú klædd innan með heimaunnum stofuþiljum frá Seljalandi í Fljótshverfi. Þær eru allar úr stórmastri spítalaskipsins Sankti-Páls sem strandaði í Meðallandi 1899. Viðurinn er lindifura (organ pine), kvistalaus og áferðafögur. Þiljurnar eru uppí 38 cm á breidd og í fullu samræmi við húsasmíði 19. aldar og þar með smíðatíma Holtshúss.

Loftstigi var nú færður í fyrri stöðu, í norðausturhorn hússins. Hann fer þar vel og borðstofan ber betri svip en áður var. Stiginn er með miðpalli og þrep hans eru mjög máð og slitin. Fataskápur var smíðaður upp við þil í norðurenda bæjardyra. Til fyrirmyndar var hafður fataskápur í gamla bænum á Núpum í Fljótshverfi og annað hurðaspjaldið er úr honum. Smiður var Ásmundur Þórhallsson frá Ormsstöðum í Eiðaþinghá, þá búsettur í Skógum. Hann smíðaði einnig af snilli alla glugga hússins eftir gluggum Björns Runólfssonar.

Niðurganga í kjallara er við suðurvegg í eldhúsi. Loft með skarsúð er með sama hætti og var undir lok 19.aldar. Aðalhæðin er að mestu með sama svip og gerðist er kom fram um 1930. Eftirtektarverður er loftbiti í eldhúsi smíðaður úr maðksmognum rekaviði og hefur enga búningsbót fengið í Skógum. Hurðir á aðalhæð eru allar komnar frá Holti. Spjaldahurðir á lofti eru eldri. Hurð að hjónaherbergi í vesturenda er frá austurbæ í Drangshlíð undir Eyjafjöllum, hurð að miðlofti er frá Blómsturvöllum í Fljótshverfi. Holtshús er að innanmáli um 34 m2 eða eins og sæmileg stofustærð hjá nútímafólki (1999). Vesturstofan er 3,43 x 3,55 m2, austurstofa 2,45 x 3,55 m2, eldhús er 2,30 x 2,84 m2.

Húsmunir eru úr ýmsum áttum. Skatthol í vesturstofu er frá Drangshlíð undir Eyjafjöllum. Það er smíðað um 1870 af Halldóri Björnssyni snikkara (1833-1878) fyrir Jón Þorsteinsson bónda á Eystri-Sólheimum í Mýrdal. Smíðaviður var að mestu mahónítré sem rak á Sólheimafjöru. Stofuborðið er smíðað af Hjörleifi Jónssyni snikkara og bónda í Skarðshlíð laust eftir 1898, smíðaviður mahónítré sem rekið hafði á Eystri-Skógafjöru. Við borðið eru tveir stólar samstæðir frá austurbæ í Drangshlíð og einn frá vesturbæ þar, líklega smíði Halldórs Björnssonar. Við vesturvegg er setubekkur íslenskur, frá Guðmundi Guðlaugssyni bónda í Hallgeirsey í Landeyjum, áður í eigu séra Halldórs Þorsteinssonar á Bergþórshvoli. Við norðurvegg er setubekkur smíðaður úr mahóní af Jóni Pálssyni á Söndum í Meðallandi um 1930 í bú Þorsteins Guðmundssonar, síðast á Gularási í Landeyjum. Kommóða er frá Arnarhóli í Landeyjum, önnur frá Eystri-Sólheimum. Teppi á vesturvegg stofu er útsaumað af Jóhönnu Ingvarsdóttur húsfreyju í Skógum undir Eyjafjöllum um 1940. Hengilampi yfir borði er frá Raftholti.

Í austurstofu er setubekkur og tveir hægindastólar úr búi Gísla Sveinssonar sýslumanns og konu hans, Guðrúnar Einarsdóttir. Stofuborð er úr búi séra Skúla Skúlasonar í Odda. Bókaskápur bak við hurð er smíðaður af Hirti Oddssyni snikkara í Kirkjubæ á Rangárvöllum um 1890. Hann er kominn úr búi Sigríðar Hjartardóttur kennara. Hengilampi yfir borði er frá Neðra-Dal undir Eyjafjöllum, áður í búi Magnúsar Knúts Sigurðssonar í Seljalandsseli. Eldavél í eldhúsi er frá austurbæ í Drangshlíð, frá um 1910. Moðsuðukassi er gjöf frá Ellen Sighvatsson í Reykjavík, var í búi Sighvats Bjarnasonar bankastjóra.

Á miðlofti í risi er ullarbyrða frá Lindarbæ í Holtum og skatthol frá Stóra-Hofi á Rangárvöllum, áður að sögn í eigu Hannesar Finnssonar biskups í Skálholti. Hjónarúm er á vesturlofti frá Blómstursvöllum í Fljótshverfi, smíðað af Ólafi Filippussyni bónda þar. Undir suðursúð er mjótt rúm, smíðað af Jóni Pálssyni bónda á Seljalandi í Fljótshverfi. Salúnsábreiður yfir rúmum eru ofnar af Margréti Magnúsdóttur á Maríubakka í Fljótshverfi. Tvær stórar kistur, íslenskar að smíði, eru frá austurbæ í Drangshlíð. Hér er og barnsvagga úr eigu Sigríðar Einarsdóttur húsfreyju í Skarði í Landssveit. Spunarokkur og hesputré er verk Ólafs Filippussonar á Blómsturvöllum.

til baka